Κυριακή, 21 Ιουνίου 2009

GREECE: ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΤΗΣ ΝΙΓΡΙΤΑΣ

ΕΘΙΜΑ και ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ
Γνωστό σ’ ολόκληρη την Ελλάδα είναι το έθιμο της Γυναικοκρατίας στις Κοινότητες της Μονοκκλησιάς, Ν. Πετράς και Ά. Καμήλας και τ' Αναστενάρια της Κοινότητας Αγ. Ελένης.
Μεγάλο πλήθος επισκεπτών, Έλληνες και ξένοι δημοσιογράφοι επισκέπτονται κάθε χρόνο στις 8 Ιανουαρίου το Νομό για να παρακολουθήσουν από κοντά τις νέες "Αμαζόνες" που για μια μέρα το χρόνο παίρνουν στα χέρια τους την εξουσία του χωριού. Οι παντρεμένες γυναίκες εκλέγουν μια γυναίκα για πρόεδρο, της οποίας η θητεία είναι τετραετής. Έπειτα εκλέγονται και τα υπόλοιπα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου, που είναι επίσης γυναίκες. Όλες οι θέσεις καταλαμβάνονται την ημέρα εκείνη από γυναίκες.

Παντού βλέπει κανείς γυναίκες- γυναίκα τροχονόμο, γυναίκα ταχυδρόμο κ.λ.π. Οι άνδρες ασχολούνται με δουλειές του σπιτιού, πλένουν ρούχα, σιδερώνουν, φροντίζουν τα παιδιά και γενικά φορούν την ποδιά της νοικοκυράς και ασχολούνται με το σπίτι, το οποίο εσκεμμένα οι γυναίκες έχουν αφήσει ακατάστατο.

Και ενώ οι άνδρες ασχολούνται με τα οικιακά, οι γυναίκες συνεδριάζουν στα καφενεία με επικεφαλής την πρόεδρο. Καπνίζουν, χαρτοπαίζουν και γλεντούν μέχρι το πρωί. Σ' όλες αυτές τις εκδηλώσεις δεν παρίσταται κανένας άνδρας. Και αν τολμήσει κανείς να εμφανιστεί, το λιγότερο που έχει να πάθει είναι να τον "μπουγελώσουν".

Το έθιμο είναι θρακικό και το έφεραν εδώ οι θράκες πρόσφυγες. Ονομάζεται και γιορτή της "Μπάμπως", καθώς και "βρεξούδια", γιατί εκείνη τη μέρα περιβρέχουν του άνδρες που θα τολμήσουν να βγουν από το σπίτι. Το έθιμο αποτελεί μια μακρινή ανάκληση του μητριαρχικού πνεύματος της πρωτόγονης εποχής, που ήταν έκδηλο στη θρησκεία των Μικρασιατών της Προϊστορικής εποχής. Πιθανώς επέδρασε και στις βόρειες περιοχές (Θράκης) και διατηρήθηκε αμυδρά στη ζωή με το έθιμο αυτό.

Τα τελευταία χρόνια το έθιμο έχει πάρει ιδιαίτερο πανηγυρικό χαρακτήρα και έχει γίνει πραγματικός τουριστικός μαγνήτης με τα "'Διονυσιακά" αυτά γλέντια, στα οποία πρωταγωνιστούν οι γυναίκες.

Το χωριό Αγία Ελένη είναι πασίγνωστο για τα "Αναστενάρια" του, γιορτή που τελείται με βακχιχό μεγαλείο την 21η Μαΐου, γιορτή των Αγ. Κων/νου και Ελένης. Τα Αναστενάρια παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον τόσο από λαογραφική όσο και από θρησκειολογική άποψη, γιατί διέσωσαν μέχρι σήμερα αυτούσια και ζωντανά λατρευτικά στοιχεία της αρχαίας λατρείας του Διόνυσου. Κι αυτό το έθιμο έχει επίσης μεταφερθεί από τη Θράκη, από απομακρυσμένα θρακικά χωριά, τα οποία έμειναν ανεπηρέαστα από τα ρεύματα του σύγχρονου πολιτισμού, οι δε πιστοί της ιδιότυπης αυτής λατρείας κατόρθωσαν να διατηρήσουν την Διονυσιακή λατρεία με στοιχεία σε εκπληκτικό βαθμό πρωτογονικά.

Οι Αναστενάρηδες, οι σύγχρονοι αυτοί βάκχοι-χριστιανοί μέσα στις μικροκοινωνίες των αναστενάρικων χωριών όπου ζουν, αποτελούν μια ιδιαίτερη τάξη, ένα "τάγμα" θα λέγαμε, αντίστοιχο προς τους αρχαίους "ιερούς θιάσους" διονυσιακού τύπου. Αυτοί εκκλησιάζονται πολύ σπάνια, τη δε λατρεία τους τελούν σε ιδιωτικά ιερά, που ονομάζονται κονάκια. Ανώτατο αρχηγό τους έχουν το "αναστενάρικο εικόνισμα του Αγίου" και ανώτατο ιεράρχη τους τον Αρχιαναστενάρη, ο οποίος είναι μάντης, εξορκιστής, θεραπευτής, βροχοποιός και θεμελιωτής ιερών και οίκων.

Το περίφημο έθιμο της Πυροβασίας ή Αναστενάρια περικλείει πολύ ενδιαφέρουσες ιεροπραξίες και μυσταγωγίες όπως είναι: η τελετουργική ζωοθυσία, η ένθεος έκσταση των μυστών, η πυροβασία των οιστροπληχθέντων και η ακαΐα τους. Η τελετή αρχίζει από την παραμονή της 21ης Μαΐου με την ιερή ζωοθυσία και τη μεταφορά των αναστενάρικων εικόνων από την εκκλησία του χωριού στο κονάκι, όπου τελείται η αγρυπνία και γενικά η προετοιμασία των μυστών για την οιστροπληξία, που κορυφώνεται κατά την 21η Μαΐου παρέχοντας τη δυνατότητα της πυροβασίας και εξασφαλίζοντας στους πιστούς την ακαΐα.

Το πρωί της 21ης Μαΐου οι Αναστενάρηδες μεταφέρουν τα αναστενάρικα κωδωνοφόρα εικονίσματα και τα εναποθέτουν στο Αγίασμα, τόπο ιερό μέσα σε άλσος. Οι εικόνες αυτές, οι "Χάρες" όπως λέγονται, παριστάνουν το ιερό ζεύγος των Αγίων Κων/νου και Ελένης. Κατά τοις Αναστενάρηδες οι "Χάρες" είναι που τους δίνουν την ικανότητα να βαδίζουν στη φωτιά.
Το απόγευμα της 21ης Μαΐου τελείται η πρώτη, πάνδημος πυροβασία, που είναι συγκλονιστική για τους θεατές.

Η ιερή φωτιά ανάβεται από συγκεκριμένο μύστη, ο οποίος κατέχει το προνόμιο του λειτουργήματος αυτού από προγονική κληρονομιά. Όταν οι φλόγες κατακαθίσουν και σχηματισθεί παχιά ανθρακιά, ειδοποιούνται και καταφθάνουν οι Αναστενάρηδες σε πομπή, οι οποίοι και αρχίζουν τον κυκλικό χορό γύρω από την ιερή ανθρακιά, ενώ η μουσική που εξοργιάζει την ψυχή, εντείνει συνεχώς το ρυθμό και τον ήχο. Το βροντερό τύμπανο μαστιγώνει τα νεύρα των οιστρόπληκτων Αναστενάρηδων και με το διεγερτικό ρυθμό, ο οποίος ολοένα επιταχύνεται, οδηγεί τους μύστες σε εκστασιακή μέθη.

Σε λίγο ο Άγιος δείχνει το δρόμο και ο πρώτος μύστης κατειλημμένος από την ιερή μανία, προχωρεί ξυπόλυτος στους αναμμένους άνθρακες και χορεύει κρατώντας κωδωνοφόρο εικόνισμα ή ιερό μαντήλι. Το οιστρόπληκτο σώμα του, κατά τη μεγάλη εκείνη στιγμή, δεν παθαίνει καμία βλάβη χάρη σ' ένα χημισμό που παραμένει ακόμα άγνωστος στην επιστήμη. Η ακαΐα φαινόμενο που συναντάται σ' όλους τους αιώνες και σ' όλο τον κόσμο, παραμένει ανεξήγητο, αληθινό μυστήριο. Η πυροβασία βασίζεται - από θρησκειολογική άποψη - στη δυϊστική πίστη των Αναστενάρηδων περί υπάρξεως πνεύματος Κακού, το οποίο νομίζουν ότι εξουδετερώνουν με την πυροβασία τους και συγκεκριμένα με τη βοήθεια του Αγίου, εκπροσώπου του πνεύματος του Καλού.

Γενικά, η λαϊκή αυτή θρακική λατρεία, που έχει διασωθεί από την Αρχαιότητα, εκτός από τη βακχεία των Αναστενάρηδων διασώζει πολλά κατάλοιπα της Διονυσιακής λατρείας και αποδεικνύει την αδιάλειπτη συνέχιση του διονυσιασμού και σήμερα. Με άλλα λόγια αποτελεί μια εξωτερικά εκχριστιανισμένη μορφή της πανάρχαιας λατρείας του Διόνυσου.


Ο Καλόγερος είναι άλλο ένα θρακικό έθιμο που τελείται επίσης στο χωριό Αγία Ελένη τη Δευτέρα της Τυρινής. Τη γιορτή αυτή αρχίζουν πάλι οι Αναστενάρηδες με απόκρυφη μυσταγωγία και συμμετέχουν και οι μίμοι, οι οποίοι συγκροτούν το θίασο: ο βασιλιάς, το βασιλόπουλο, ο καπιστράς, ο καλόγερος, η νύφη, η μπάμπω με το εφταμηνίτικο, οι γύφτοι με την αρκούδα και τέλος οι Κουρουτζήδες (φύλακες).

Αφού ο θίασος του Καλόγερου επισκεφτεί όλα τα σπίτια τον χωριού, συγκεντρώνονται όλοι οι κάτοικοι στην πλατεία, όπου γίνεται η προετοιμασία του συμβολικού αγρού για τη σπορά και ακολουθεί η πολυσήμαντη σκηνή του θανάτου και της ανάστασης του πρωταγωνιστή Καλόγερου. Μόλις αναγγελθεί η ανάσταση του πρωταγωνιστή, ο θίασος αρχίζει κυκλικό χορό γύρω από το συμβολικά σπαρμένο χωράφι με το Βασιλιά-Σπορέα στην κορυφή του χορού. Μετά το χορό ο Αναστενάρης δίνει τις ευχές του και το πλήθος ευχόμενο "κι από χρόνου" διαλύεται.

Η λαϊκή αυτή θρακική λατρεία παρουσιάζει επίσης εμφανή τα γνωστά στοιχεία του αρχαίου Διονυσιασμού. Οι ερευνητές του εθίμου, βλέπουν στα πάθη και την Ανάσταση του Καλόγερου επιβίωση από τα πάθη και την παλιγγενεσία του θεού Διόνυσου.

Ο Κλήδονας είναι ένα έθιμο με καταγωγή στην αρχαία εποχή, που επικρατούσε η "κλήδονα". Κλήδονα σημαίνει πράξεις ή λέξεις τυχαίες και ασυνάρτητες, που ακούγονταν κατά τη διάρκεια μαντικών τελετών και στις οποίες απέδιδαν προφητική σημασία. Στη νεοελληνική αντίληψη το έθιμο αυτό εξελίχθηκε σε μια όμορφη και ενδιαφέρουσα ιεροτελεστία, περισώζοντας τους ερωτικούς χρησμούς. Ο Κλήδονας ζωντανεύει τη μέρα του Αη-Γιαννιού, στις 24 Ιουνίου, που συμπίπτει με τη θερινή τροπή του ήλιου, η δύναμη του οποίου φανερώνει κυρίως τα μελλούμενα, σύμφωνα με τις θαμπές μνήμες του παρελθόντος.

Ο εορτασμός αρχίζει από την παραμονή με τις μεγάλες φωτιές που ανάβονται και τις πηδούν ακόμα και τα παιδιά. Κατόπιν φέρνουν οι ανύπαντρες κοπέλες από το πηγάδι το αμίλητο νερό και το αδειάζουν στη "γραγούδα" (πήλινο δοχείο), ρίχνοντας μέσα κι από ένα "ριζικάρι", κάποιο προσωπικό, συνήθως πολύτιμο, αντικείμενο. Σκεπάζουν έπειτα τη γραγούδα και την αφήνουν όλη νύχτα κάτω από τον ξάστερο ουρανό. Πηγαίνουν τότε όλες για ύπνο και ονειρεύονται τον άντρα που θα παντρευτούν.

Την επόμενη μέρα ανοίγεται με τραγούδια η γραγούδα και καθώς η κάθε μια παίρνει πίσω το αντικείμενο που της ανήκει, ακούγεται και από ένα δίστιχο, το περιεχόμενο του οποίου έχει κάποια σημασία για το "ριζικό" της κοπέλας, στην οποία εκείνη τη στιγμή απευθύνεται. Τα ριζικάρια κάποτε τελειώνουν και καθώς βασιλεύει ο ήλιος κάθε κοπέλα γεμίζει το στόμα της με μια γουλιά αμίλητο νερό, στέκεται μπροστά στο παράθυρο και περιμένει μέχρι ν' ακούσει το πρώτο ανδρικό όνομα. Αυτό πιστεύεται πως θα είναι και το όνομα του άντρα που θα παντρευτεί.

Πολλές ακόμη γιορτές συγκεντρώνουν τους κατοίκους του Νομού Σερρών σε συγκεκριμένο σημείο, όπως ο Ζάμαντας την ημέρα της Ζωοδόχου Πηγής στην Πεντάπολη, η Θανάτωση του Δράκου την ημέρα της γιορτής του Αγίου Γεωργίου στο Νέο Σούλι, το Μάτιασμα το βράδυ της Αποκριάς στο χωριό Εμμανουήλ Παπάς, η γιορτή των Μεταναστών στο Βαμβακόφυτο το τελευταίο Σάββατο του Ιουλίου με το αντάμωμα των ξενιτεμένων με τούς ντόπιους, ο Αγιασμός της Φασολάδας την Καθαρά Δευτέρα με συσσίτιο των επισκεπτών, το Προσκύνημα στην Ιερά Μονή του Ιωάννου του Προδρόμου, έθιμο που κρατά πάνω από 200 χρόνια, η γιορτή του Κερασιού στην Αναστασία, η μεγάλη γιορτή του Δεκαπενταύγουστου με αναπαράσταση του βλάχικου γάμου στο Λαϊλιά, τα "Ελευθέρια" στις Σέρρες και το Σιδηρόκαστρο στις 22 και 27 Ιουνίου, αντίστοιχα, ο Πολιτιστικός Αύγουστος στην Ηράκλεια, η γιορτή κρασιού στους Αμπέλους, τα "Γεφυρουδιανά" στο Γεφυρούδι αλλά και πολλές άλλες.


Η φημισμένη σ' ολόκληρη την Ελλάδα Γερακίνα, που το τραγούδι της αποτελεί σήμερα πανελλήνιο ύμνο της λαϊκής Μούσας, έχει πατρίδα της τη Νιγρίτα.
Κατά την παράδοση η Γερακίνα έζησε γύρω στα 1850-1870 σε μια οικία της Νιγρίτας, στη γραφική συνοικία 'Τσουκαλάδες". Ήταν εξαιρετικά όμορφη και γι' αυτό περιζήτητη νύφη. Όλα τα παλικάρια προσπαθούσαν να καταχτήσουν την ωραία Γερακίνα. Ο "Χάρος" όμως ζήλεψε την ομορφιά της και ήρθε πολύ νωρίς να την πάρει. Μια μέρα λοιπόν το μεσημέρι μόλις είχε στρωθεί το τραπέζι η Γερακίνα πήγε με τη "στάμνα" της να φέρει νερό οπό το πηγάδι. Ρίχνοντας όμως τον "κουβά" στο πηγάδι, έχασε την ισορροπία της κι έπεσε μέσα, αφήνοντας απελπισμένες φωνές.

Στο άκουσμα των φωνών, κατά τους στίχους του τραγουδιού, "έτρεξαν μικροί μεγάλοι" και μεταξύ αυτών και το γενναίο παλικάρι της, το οποίο χωρίς δισταγμό κατέβηκε στο πηγάδι, για να σώσει την αγαπημένη του. Μετά από λίγο όμως ανέσυραν επάνω το νέο μισοπεθαμένο και τη Γερακίνα "νεκρή". Το πηγάδι αυτό της Γερακίνας, το οποίο σώζεται ακόμη και σήμερα στη Νιγρίτα (στη συνοικία 'Τσουκαλάδες") απέμεινε ο τελευταίος μάρτυρας της λαϊκής αυτής παράδοσης. Λίγα χρόνια αργότερα, σ' ένα καφενείο της Νιγρίτας, βρέθηκε ο λαϊκός ποιητής και τραγουδιστής, ο οποίος έκανε την ιστορία της Γερακίνας τραγούδι.

Από τότε η Γερακίνα σαν τραγούδι και σαν χορός πέρασε στην αιωνιότητα και δεν άργησε να περάσει τα όρια της μικρής Νιγρίτας, για να γίνει γνωστή πανελλήνια και ν' αγαπηθεί τόσο από το λαό.


Με πρωτοβουλία της Πολιτιστικής εταιρείας Νιγρίτας έχει καθιερωθεί να γιορτάζονται κάθε χρόνο την εβδομάδα του Πάσχα τα "ΓΕΡΑΚΙΝΕΙΑ", γιορτή αφιερωμένη στη μνήμη της Γερακίνας. Ο όμορφος αυτός γιορτασμός, που έχει γίνει θεσμός για τη Νιγρίτα, έχει δώσει ένα πολύ όμορφο πολιτιστικό χρώμα στην πόλη, προσελκύοντας όλο και περισσότερους επισκέπτες κάθε χρόνο.

Τα παραπάνω αντλήθηκαν από:
http://www.e-view.gr/serres-keimena.php?textid=15

http://wiki.phantis.com/index.php/Nigrita#Historical_population